Ustawa o uprawnieniach artysty zawodowego – pytania i odpowiedzi - Związek Autorów i Producentów Audiowizualnych (ZAPA)

Dla kogo jest ustawa o uprawnieniach artysty zawodowego?Dla twórcy lub artysty, który profesjonalnie zajmuje się działalnością artystyczną. Może nim być osoba wykonująca zawód w dziedzinach takich jak architektura, muzyka, sztuki wizualne, sztuki performatywne, teatr, film, literatura, taniec i twórczość ludowa. W odniesieniu do branży filmowej dołączona do projektu ustawy lista zawodów artystycznych zawiera następujące zawody: reżyser filmowy, scenarzysta, operator obrazu, kostiumograf, scenograf filmowy, operator dźwięku, reżyser dźwięku, montażysta, charakteryzator. Lista jest wyjściową propozycją Ministerstwa Kultury i podlegać będzie jeszcze modyfikacjom.

Projektowany system jest dobrowolny. Potwierdzenie uprawnień artysty zawodowego oznaczać będzie wydanie, na wniosek artysty zawodowego, przez organizację reprezentująca artystów w danym zawodzie poświadczenia potwierdzającego dorobek artystyczny artysty zawodowego. W przypadku zawodów filmowych organizacją reprezentatywną będzie Stowarzyszenie Filmowców Polskich. Natomiast w przypadku, gdy artysta w ciągu ostatnich 5 lat otrzymał dyplom wyższej uczelni artystycznej, dla potwierdzenia uprawnień wystarczające będzie przedłożenie dyplomu.

Uzyskanie uprawnień artysty zawodowego oznaczać będzie, że artysta zawodowy zostanie objęty tzw. systemem wsparcia, na który składać się będą następujące uprawnienia:
 

• objęcie artysty zawodowego obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym i zdrowotnym: gdzie podstawą wymiaru składki będzie kwota minimalnego wynagrodzenia (obecnie 2 800 zł); wysokość miesięcznej preferencyjnej składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne dla artysty zawodowego w 2021 r. wyniesie 1 191 zł;
• uzyskanie dopłaty do składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla artystów zawodowych, których przeciętny miesięczny dochód w poprzednim roku kalendarzowym z wszelkich źródeł, był niższy niż 80% przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej, czyli niższy od kwoty 4 900 zł netto. Informacje o przeciętnym miesięcznym dochodzie będą potwierdzane zeznaniem podatkowym za ubiegły rok kalendarzowy. Dopłata wynosiła będzie od 20% do 80% składki ubezpieczeniowej i będzie wpłacana do ZUS na konto twórcy, a pozostałą część składki artysta zawodowy wpłacał będzie samodzielnie. Dopłata przyznawana będzie na okres jednego roku kalendarzowego;
• zwolnienie z oskładkowania umów cywilno-prawnych (zlecenia) w celu uniknięcia podwójnego oskładkowania;
• wprowadzenie 50% kosztów uzyskania przychodów z działalności artystycznej dla wszystkich artystów zawodowych z limitem kwotowym do kwoty stanowiącej górną granicę pierwszego przedziału skali podatkowej, czyli aktualnie kwoty 85 528 zł, co jest szczególnie istotne dla artystów estradowych i teatralnych, którzy w okresie prób nie mogli dotychczas korzystać z tych uprawnień;
• uzyskanie Karty Artysty Zawodowego dającej możliwość uzyskania dodatkowych pakietów prywatnej opieki zdrowotnej lub pakietów ubezpieczeń od zdarzeń losowych uniemożliwiających wykonywanie zawodu, jak również dodatkowych uprawnień przyznawanych przez instytucje, organizacje czy samorządy (na wzór karty dużej rodziny);
• stypendia: dla artystów zawodowych do 35 roku życia, które będzie wypłacane jednorazowo na przygotowanie się do wydarzenia artystycznego lub w miesięcznych ratach przez okres 12 miesięcy. Wysokość stypendium nie będzie mogła przekroczyć kwoty 25 000 zł i zapomogi socjalne: dla artystów zawodowych, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji materialnej, które przyznawane będą w wysokości od 1 000 zł do 10 000 zł.
   

Po 3 latach od dnia wydania decyzji potwierdzającej uprawnienia, artysta zawodowy będzie składał oświadczenie wskazujące, czy w ciągu ostatnich 3 lat uzyskał minimalny przychód z działalności artystycznej (będzie on określony w rozporządzeniu ministra właściwego ds. kultury). Dodatkowa aktualizacja uprawnień co 3 lata ma wyeliminować z uczestnictwa w systemie osoby, które przestały wykonywać działalność artystyczną.

W przypadku nieosiągnięcia wymaganego minimalnego przychodu artysta zawodowy zawsze będzie mógł zwrócić się do organizacji reprezentatywnej o ponowne potwierdzenie dorobku artystycznego zdobytego w ciągu ostatnich 3 lat. Nie ma więc ryzyka, że np. ze względu na długość trwania projektu filmowego, twórcy filmowi zostaną pozbawieni możliwości dalszego korzystania z uprawnień ustawy. Ponadto artyści, którzy przepracowali w zawodzie 20 lat będą uzyskiwali uprawnienia dożywotnio, tj. nie będą musieli ich już aktualizować

System dopłat nie wymaga wykorzystania środków budżetowych. Finansowanie będzie pochodziło z części opłat reprograficznych (zwanych także opłatami za czyste nośniki), inkasowanych od producentów i importerów sprzętu elektronicznego, dzięki któremu możliwe jest korzystanie z utworów w ramach tzw. dozwolonego użytku prywatnego.

Co do zasady twórcom i producentom przysługuje prawo do wynagrodzenia za każdy rodzaj korzystania z utworu. Wyjątkiem jest dozwolony użytek, w ramach którego na skalę masową korzysta się z muzyki, filmów, zdjęć, książek – za darmo i bez uzyskania zgody tych, którzy przyczynili się do ich powstania. To pozbawia uprawnionych przychodów i zmniejsza popyt na komercyjną ofertę.
Dlatego wiele lat temu wymyślono system rekompensaty. Opłaty z tytułu czystych nośników są właśnie taką rekompensatą.

Sam system obowiązuje w Polsce od lat (został wprowadzony jeszcze w ustawie z 1994 r.), podobnie jak w większości krajów UE. Prawo do rekompensaty potwierdzone jest także prawem unijnym, wynika z dyrektywy 2001/29/WE o prawie autorskim w społeczeństwie informacyjnym. To czego brak w Polsce to aktualna lista urządzeń i nośników, od których opłaty powinny być pobierane. W tej chwili wciąż widnieją na niej m.in. magnetowidy, kasety VHS, płyty CD i DVD. Ustawa przewiduje objęcie opłatami także: tabletów, laptopów, telewizorów smart. Nie uwzględniono w niej smartfonów i o ich dołączenie będziemy postulować na kolejnych etapach legislacyjnych. Regulacja powinna bowiem dotyczyć wszystkich urządzeń umożliwiających korzystanie z utworów bez konieczności zapłaty i uzyskiwania dodatkowej autoryzacji od posiadaczy praw.

49% opłat trafi na Fundusz Wsparcia Artystów Zawodowych, który w największej części zasili dopłaty do składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

51% wypłacone zostanie tym, którym rekompensata przysługuje z racji tego, że ludzie masowo korzystają z ich twórczości: autorom, producentom, wykonawcom. Będzie się to odbywać za pośrednictwem organizacji zbiorowego zarządzania reprezentujących poszczególne grupy uprawnionych.

Wynagrodzenie, tak jak to było do tej pory, ma być płacone przez importera lub producenta. Od ich polityki cenowej zależy czy opłata podniesie cenę urządzeń czy zostanie pobrana z ich marży.

Branża elektroniczna odnotowała znaczny wzrost cen sprzętu w 2020 r. i znaczny wzrost marż. To samo zapowiada na ten rok, choć straszy społeczeństwo, że podwyżki będą spowodowane wprowadzeniem opłaty od wybranych urządzeń. W przykładach zagranicznych brak dowodów, że opłata powoduje wzrost cen. Przeciwnie, są kraje, w których choć opłat brak, ceny sprzętu są jedne z najwyższych (UK).

Nawet jeśli całość opłat od nowych urządzeń ich producenci mieliby przerzucić na konsumenta, to trzeba pamiętać, że opłata jest liczona od ceny hurtowej, a nie detalicznej. W praktyce więc cena nie powinna wzrosnąć o kwotę wynikającą z pełnej stawki procentowej przewidzianej w ustawie; cena hurtowa jest niższa od tej, którą widzimy na sklepowych półkach czy podczas zakupów w internecie.

Nie.
Po pierwsze, projekt ustawy nie przewiduje opłat od smartfonów, chociaż w Europie smartfon jest podstawowym urządzeniem objętym opłatą.

Po drugie, żadna opłata nie wyniesie 6%, bo ustawa wprowadza widełki od 1-4%. Zatem maksymalna przewidziana w ustawie stawka to 4%. Jaka stawka zostanie przypisana do konkretnego urządzenia okaże się zresztą dopiero po przyjęciu ustawy, bo określa to rozporządzenie Ministra Kultury.

Po trzecie, stawką postulowaną przez SFP w przypadku objęcia smartfonów opłatami jest 1%. To, przy średniej cenie smartfona w 2020 r. w wysokości niespełna 1 100 zł, dawałoby opłatę mniejszą niż 10 zł. Mniejszą, bo opłata jest liczona nie od ceny detalicznej (niecałe 1 100 zł), lecz od ceny hurtowej. Jeśli więc przyjąć, że cena hurtowa wynosi połowę ceny detalicznej, to opłata wyniosłaby ok. 5 zł (słownie: pięć złotych).

Mimo popularności streamingu nie zrezygnowano z innych form korzystania z filmów, muzyki, sztuki w ramach dozwolonego użytku. Najdobitniej potwierdzają to coraz to nowe modele sprzętu (z coraz większą pamięcią) i wolumen ich sprzedaży. Streaming nie wymaga urządzeń o zwiększonej pojemności, zapisywanie filmów czy grafiki – tak. To treści dostępne za pomocą tych urządzeń przyczyniają się do ich atrakcyjności i generują zyski. Dlatego ich producenci lub importerzy powinni podzielić się zyskiem z tymi, którzy te treści dostarczają. Tak jak to robią w wielu innych krajach, gdzie streaming przecież też istnieje.
 

Mimo całej popularności streamingu nadal duża część społeczeństwa konsumuje kulturę w sposób „tradycyjny” kopiując utwory lub w inny sposób udostępniając je znajomym i rodzinie. Nadal można w domu nagrać przy użyciu swojego smart tv, dekodera czy dysku twardego filmy z telewizji lub DVD i odtworzyć sobie później w gronie rodzinnym lub ze znajomymi. Nie wszystkie filmy można też znaleźć na Netflixie, Ipli czy Amazonie. I nie wszyscy z tych serwisów korzystamy. Abonentów tych największych 3 serwisów jest w Polsce ok. 3 mln. W tym samy czasie samych smartfonów sprzedaje się u nas rokrocznie ok. 9 mln (dane IDC).
 

Poza tym smartfony i tablety to nie tylko muzyka i filmy. To także fotografie, grafiki, książki, artykuły prasowe. Z nich też korzysta się w ramach dozwolonego użytku a ich twórcom także przysługuje rekompensata.
 

Dzielimy się twórczością z rodziną i znajomymi. Umawiamy się na wspólne oglądanie seriali z Netflixa lub filmów zakupionych w klasycznym serwisie Vod. Umieszczamy linki do filmów czy grafik w chmurze. Odtwarzamy to później na ekranach naszych smartfonów i tabletów. To wszystko jest formą dozwolonego użytku, za który twórcy należy się rekompensata.

Fakt, że od 2008 r. lista urządzeń i nośników nie była aktualizowana jest ewenementem na skalę europejską, a pewnie nawet światową. Polscy twórcy i producenci przez lata stracili miliardy złotych przez silne lobby importerów i producentów sprzętu elektronicznego w naszym kraju. W innych państwach dla filmowców opłaty stanowią znaczącą część ich wynagrodzeń z tytułu praw autorskich.

W Niemczech i Francji wpływy z opłaty od urządzeń audio wideo wynoszą odpowiednio około 330 i 280 mln euro, podczas gdy w Polsce jedynie 1,7 mln euro (dane za 2018 r.).

Według szacunków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu wpływy z opłat przeznaczone na rzecz zasilenia Funduszu Wsparcia Artystów Zawodowych wyniosą ok. 300 mln zł rocznie. Drugie tyle zostanie przekazane do podziału przez organizacje zbiorowego zarządzania reprezentujące wszystkie grupy uprawnionych, tj. autorów (przede wszystkim filmowców i kompozytorów, ale także artystów plastyków i fotografików, pisarzy i dziennikarzy), producentów filmowych i muzycznych, wykonawców, a także wydawców prasy i książek.